Центрите за советување за жртви на сексуално насилство се отворени веќе осум години, но со оглед на тоа што овие центри ќе обезбедат поефикасен третман за жртвите на сексуално насилство, реалноста е разочарувачка. Истанбулската конвенција, која Република Северна Македонија ја ратификуваше на 22 декември 2017 година, предвидува основање центри за советување, кризни центри и центри за долгорочен третман за жртви на силување и сексуално насилство. И покрај фактот дека поминаа девет години од ратификацијата, освен три центри за советување: во Скопје, Тетово и Куманово, во Северна Македонија не постојат други центри.
Елена Димушевска, извршна директорка на Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство, вели дека целта на центрите за насочување според Конвенцијата е да обезбедат итна поддршка на жртвата што е сексуално злоупотребена, што треба да вклучува преземање повеќе мерки.
„Упатните центри за жртвите на сексуално насилство според Истанбулската конвенција мора да обезбедат итна поддршка во првиот момент кога ќе се доживее сексуално насилство или силување. Значи, пред сè, треба да се обезбедат докази бидејќи секоја медицинска интервенција што ќе се преземе врз жртвата апсолутно ќе ги избрише сите докази бидејќи се користат лекови, средства за дезинфекција, сето ова ги контаминира доказите. Апсолутно, жртвата може да биде во сериозна медицинска состојба, ова е ситуација што мора да се процени во индивидуалната ситуација, но ако постои можност да се добијат докази пред да се спроведе медицинска интервенција, тогаш треба да се даде приоритет. Улогата на центрите е да ги добијат овие докази, да обезбедат медицинска поддршка на жртвата, а потоа и психолошка поддршка, а по обезбедувањето итна поддршка, да започнат разговори за можноста за пријавување.“
Сепак, целосното остварување на целта на центрите е отежнато од правниот конфликт што постои помеѓу домашното законодавство и Истанбулската конвенција во врска со пријавувањето, бидејќи и Истанбулската конвенција и многу закони на европските земји предвидуваат дека пријавувањето на сексуално насилство или силување треба да се врши според волјата на жртвата и затоа фокусот е ставен на собирање докази. Затоа, пријавувањето на кривичното дело треба да се направи во моментот кога жртвата се чувствува подготвена, што значи дека кривичното дело може никогаш да не се пријави.Од друга страна, позитивните закони во Република Македонија предвидуваат задолжително пријавување на овие кривични дела без оглед на волјата и желбата на жртвата.
Димушевска вели дека волјата на жртвата мора да се земе предвид, затоа, како што предвидува Конвенцијата, собирањето докази е клучно за решавање на кривичното дело и итната психолошка поддршка е од особено значење за жртвите.
„Жртвата можеби не сака да пријави бидејќи може да биде исплашена и трауматизирана, но тоа не значи дека утре, за неколку дена или за еден месец нема да сака да го пријави насилството. Затоа, собирањето докази и нивното зачувување е важно во кривичната постапка. Но, исто толку важно како и собирањето докази е итна интервенција на психолог и психотерапевт. Силувањето, но и другите форми на сексуални злосторства, се сериозни кривични дела и оставаат сериозни последици, особено силувањето, кое во повеќето случаи во нашата земја го извршуваат познати лица, без разлика дали од интимен партнер, роднин или член на семејството. Затоа, важно е да се собираат докази и да се обезбеди психолошка поддршка.“
Реалноста покажува дека во нашите центри собирањето докази е меѓу последните дејствија што се спроведуваат откако ќе се даде приоритет на пријавувањето.
„Нашите центри за насочување ја прифаќаат жртвата, обезбедуваат медицински третман доколку е итно, а потоа социјалниот работник, кој е и координатор на центарот, разговара со жртвата. Координаторот е должен веднаш да го пријави случајот. Пред да испрати инспектор за крвни деликти, полицијата испраќа полицајци кои ќе проценат дали станува збор за силување и доколку е така, тогаш го повикуваат инспекторот за сексуални деликти. Во овој случај, инспекторите ќе спроведат разговор по трет пат во период од неколку часа. Потоа инспекторот контактира со јавниот обвинител и откако ќе ги преземе потребните дејствија, инспекторот контактира со Судска медицина за да собере докази.“
Иако горенаведената постапка изгледа брза, всушност потребни се многу часови за да се заврши, а во меѓувреме жртвата може да има потреба да консумира вода, да јаде и да ги задоволува физиолошките потреби, што предизвикува исчезнување или контаминација на доказите пронајдени на телото на жртвата, што ја прави кривичната постапка исклучително тешка.
Присуството на центри за насочување на жртви на сексуално насилство е речиси непознато за граѓаните, но и за државните институции како што се Министерството за внатрешни работи и Јавното обвинителство. Жртвите се јавуваат сами во полициската станица, но полициските службеници никогаш не ги испраќаат жртвите во овие центри, кои треба да обезбедат соодветен третман за жртвите на сексуални злосторства.
„Овие центри беа отворени во 2018 година и дури и полициските службеници честопати немаат информации за постоењето на овие центри, поради што оваа постапка често се спроведува во полициските станици. Полицијата речиси никогаш не ја испраќа жртвата во центрите за насочување, само ако жртвата самата оди во овие центри. Кога жртвата оди во полиција, центрите за насочување воопшто не се вклучени во постапката. Врз основа на извештајот објавен од нас во 2018 година, ако ги погледнеме извештаите за сексуално насилство и силување во Тетово, помалку од половина од жртвите биле во центрите за насочување и во повеќето случаи тие се малолетници.“
Друг проблем со кој се соочуваат центрите за насочување на жртви на сексуално насилство е нивната систематизација и организација. Центрите се наоѓаат во близина на здравствените установи во соодветните градови, но освен координаторите кои не се вработени во центрите и кои не се платени за работата што ја работат во центарот, никој друг не е вработен таму.
„Во нашите центри за насочување нема вработени координатори, едниот е психолог, а другите двајца се социјални работници кои се вработени во соодветните болници и ја играат улогата на координатори на центрите, па затоа се во центрите за насочување во текот на работното време, додека кога жртвите доаѓаат во овие центри надвор од работното време, тие доаѓаат кога жртвата сама ќе се појави. Нема друг тим освен координаторите. Во случаите кога има психолог во текот на работното време, може да се контактира со него. Овие координатори не се платени за работата што ја работат, а во случаите кога се повикани по работното време, не се компензирани за оваа обврска и бидејќи нема систематизација и не се организациски единици, центрите едноставно постојат таму.“ Димушевска
Од 2018 до 2024 година, само 29 жртви на сексуално насилство биле услужени во центрите за насочување за жртви на сексуално насилство. Следната табела ја прикажува реалноста на два центри, во Тетово и Куманово, во однос на бројот на жртви кои побарале помош во овие центри.
| Viti | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| TETOVË | 0 | 1 | 8 | 0 | 2 | 3 | 3 |
| KUMANOVË | 0 | 3 | 2 | 0 | 0 | 5 | 2 |
„Mollëkuqja“ контактираше со Министерството за здравство за да дознае дали планираат промени во начинот на кој работат центрите. Тие велат дека се свесни дека постои несовпаѓање помеѓу законите и Истанбулската конвенција.
„Центрите беа основани врз основа на стандардите и препораките од Истанбулската конвенција. Државата, во рамките на своите можности, ги основа во 2018 година и е првата земја во регионот што има вакви центри специјално за жртви на силување. Сепак, потребни се подобрувања за целосно исполнување на стандардите, имено подобрување на законските прописи во врска со пријавувањето кривични дела, како и собирањето докази и испитувањето на жртвите на силување.“
На прашањето дали издвојуваат средства конкретно за работењето на центрите, Министерството одговори дека само во 2018 и 2019 година се издвоени средства за управување со центрите, додека секоја година, од 2018 година па наваму, се издвојуваат средства за услуга на одредени категории.
„За управување со Центрите во 2018 и 2019 година се планирани вкупно 300.000,00 денари, или 100.000,00 денари за секој центар за координаторите на центрите назначени од самите јавни здравствени установи. За услуги, имено пристап до Центарот (прегледи и управување со силување) за неосигурени жени или жени жртви кои биле без здравствено осигурување во одреден дел од својот живот - преку Програмата за активна здравствена заштита на мајки и деца, ИЈЗ, Одделот за гинекологија и акушерство, Општата клиничка болница и Клиниката во Куманово, конкретно доделени на:
2018 – 300.000,00 денари
2019 - 300.000,00 денари
2020 - нема податоци
2021 - 30.000,00 денари
2022 – 30.000,00 денари
2023- 180.000,00 денари
2024 – 90.000,00 денари.”
Димушевска дава свои препораки за тоа како треба да функционираат нашите центри за насочување за максимално да ја исполнат својата намена.
„Праксата покажува дека треба да има координатори и тие треба да бидат платени за ова. Центрите треба да работат 24/7, треба да има лице таму цело време. Центрите можат да склучуваат договори со индивидуални психотерапевти или со организација, со центар за психолошко советување, така што тие се достапни секогаш кога жртвите ќе се појават во центрите за насочување и ќе им платат врз основа на услугите што ги нудат. Постоењето на центрите е многу важно, имаме многу силувања: фактот дека имаме мал број пријави не укажува дека немаме силувања или сексуални злосторства, но тоа значи дека жртвите не пријавуваат бидејќи постои страв, но и предрасуди и стереотипи.“
Сексуалните злосторства, поради начинот на кој се извршени и бидејќи ја нарушуваат сексуалната слобода, физичкиот и психолошкиот интегритет на жртвата, спаѓаат во категоријата сериозни кривични дела и поради оваа причина, постоењето на центри за насочување на овие жртви е многу важно. На овие жртви им е потребен посебен третман, но и специјализиран пристап од сите службени лица, затоа државните институции мора да придонесат за да се обезбеди дека овие центри ја исполнуваат својата намена и им помагаат на што е можно повеќе жртви на сексуално насилство. Центарот за насочување во Скопје се наоѓа во Универзитетската клиника за гинекологија и акушерство, во Куманово е во рамките на Општата болница, додека центарот за насочување во Тетово се наоѓа во рамките на Тетовската клиничка болница.
