И додека се подготвуваа разни промотивни материјали во портокалова боја, на 16-те дена активизам против родово базираното насилство им претходеше уште едно убиство на жена. Уште еден фемицид на се подолгата листа на имиња, приказни и игнорирани алармирања. Овој факт не е само трагичен; тој е симптом на една длабока општествена, но и институционална криза.
Фемицидот не е изолиран чин на насилство. Пред една жена да биде убиена таа обично е заканувана, тепана, контролирана. Пред да се случи убиството имало сигнали. И пред таа да биде засекогаш замолчена, општеството и институциите молчеле многупати.
Порастот на случаите на фемицид во Северна Македонија не може да се свати надвор од контекстот на секојдневното родово базирано насилство. Честопати, по едно убиство, јавниот дискурс се фокусира на финалниот момент: што се случило тој ден, што го „испровоцирало“ насилникот, зошто „отишол толку далеку“. Овој фокус го крие најважното прашање: што се случувало претходно и зошто никој не реагирал?
Молк што се учи во семејството и се нормализира од општеството
Политиката на молк започнува рано, во семејството, таму каде што насилството често се релативизира и рационализира пред да се именува. Децата растат слушајќи дека проблемите се „решаваат во четири ѕида“ и дека трпението е доблест. Девојчињата се учат да се прилагодуваат, да молчат и да го носат товарот на семејната хармонија, дури и кога таа е изградена врз страв и болка. Момчињата, во меѓувреме, се социјализираат со идејата дека машкиот авторитет е природен, неоспорен и заштитен со колективен молк.
Овие лекции го создаваат теренот каде насилството се перципира како дел од секојдневието, а не како кршење на основните човекови права. Молкот се претвора во морална доблест, а зборувањето за насилството се гледа како предавство на семејството, срам за заедницата и закана за општествениот поредок. Во овој контекст жртвата не се соочува само со насилството врз нејзиното тело, туку и со тежината на имагинарната вина дека, доколку не молчи, ги предава луѓето кои „најмногу ја сакаат“.
Овој молк научен во семејството потоа се репродуцира и зајакнува од поширокото општество преку јазикот, хуморот и родовите стереотипи. Насилството се минимизира и банализира: „беше само кавга“, „беше љубомора“, „имаа брачни проблеми“. Со овие формулации, одговорноста систематски се префрла од насилникот врз врската, од патријархалните структури врз индивидуалните „недоразбирања“, правејќи насилството да изгледа како емоционална несреќа, а не како произведен општествен феномен.
Во случаите на фемицид овој механизам го достигнува својот врв. Јавниот дискурс често се фокусира на однесувањето на жртвата: зошто не си заминала, зошто се вратила, зошто молчела толку долго. Овие прашања не се наивни; тие се форми на симболично насилство кои ја префрлаат вината и ја потврдуваат идејата дека преживувањето е индивидуална одговорност, а не колективна должност. На овој начин општеството не само што не успева да ги заштити жените, туку и ги оправдува условите што го овозможуваат насилството.
Институции кои го легитимираат молкот
На хартија Северна Македонија има закони кои го препознаваат и го казнуваат родово базираното насилство, но институционалната практика често ги изневерува преку неактивност, одложувања и релативизирање на ризикот. Пријавувањето на насилството не е нужно придружено со реална заштита, а бирократските процедури се бавни, институциите се некоординирани, а одговорноста често се губи меѓу нејасните надлежности. Во овој институционален вакуум насилството не само што продолжува, туку и се нормализира.
Кога една жена го пријавува насилството и тоа не се сфаќа сериозно, тоа е показател дека молкот изгледа побезбеден од пријавувањето. Кога институциите го минимизираат ризикот тие стануваат дел од репродукцијата на насилството. Наредбите за заштита кои не се спроведуваат, случаите кои се одолговлекуваат и недостатокот на гонење на насилниците го претвораат законот во симбол без реална моќ.
Ситуацијата станува уште поалармантна поради недостатокот на конкретни механизми за поддршка на жените кои бараат помош. Во Северна Македонија има многу малку засолништа за жени жртви на насилство, а постоечките капацитети се ограничени, географски нееднакви и често зависни од краткорочните проекти или од организациите на граѓанското општество. Ова значи дека за многу жени, особено надвор од урбаните центри, напуштањето на насилството не е реална опција. Без безбедно сместување, економска поддршка, психолошко советување и институционална заштита, пријавувањето на насилството станува ризичен чин.
Институционалната занемареност не е неутрална: таа произведува конкретни, понекогаш и фатални последици. Секој фемицид по занемарени пријави покажува дека државата не е само набљудувач, туку дел од синџирот што го овозможува насилството. Непостапувањето е соучесништво.
Родово базираното насилство во Северна Македонија не опстојува затоа што недостасуваат закони, туку затоа што молкот станал норма – во семејството, во општеството и во институциите. Фемицидот е најекстремната форма на оваа политика на молк, предвидливиот крај кој систематски се толерира, релативизира и игнорира. Сè додека насилството се третира како приватна работа, а не како колективен неуспех, подигањето на свеста ќе остане симболично, а жртвите ќе останат незаштитени. Кршењето на молкот бара повеќе од зборови и сезонски кампањи; бара институции кои дејствуваат, реални механизми за заштита и општество кое ја прифаќа својата одговорност пред насилството повторно да заврши со убиство.
