Семејното насилство во Северна Македонија сè почесто излегува од сенка, а податоците од последните години покажуваат загрижувачки тренд. Само во 2024 година се пријавени 101 случај на психичко насилство — речиси двојно повеќе отколку во претходните две години, кога биле евидентирани 57 случаи во 2022 и 56 случаи во 2023 година. Овој пораст може да укажува на две нешта: дека насилството навистина се зголемува, но и дека жртвите сè почесто го препознаваат и се охрабруваат да го пријават.
Особено загрижувачки се податоците од Секторот за внатрешни работи – Тетово. Во периодот 2022–2024 година таму се пријавени вкупно 1.667 случаи на семејно насилство, како и 28 случаи на сексуално насилство. Иако бројката на сексуално насилство е значително помала, трендот на пораст е видлив, особено кога станува збор за малолетни жртви.
Дополнителен проблем претставува фактот што податоците на различни институции често не се совпаѓаат. Ова укажува на недоволна меѓуинституционална координација и на отсуство на единствен, функционален систем за следење на случаите на насилство.
Насилството има многу лица – и не сите оставаат модринки
Кога се зборува за семејно насилство, најчесто се мисли на физичко повредување. Но реалноста е многу поширока. Психичката контрола, економската зависност, постојаните закани, понижувањето или присилниот сексуален однос се исто така форми на насилство кои оставаат длабоки последици, иако често не се видливи.
Жртви можат да бидат жени, мажи, деца и постари лица — особено оние кои се економски или емоционално зависни од насилникот. Многу од нив воопшто не ја препознаваат сопствената состојба како насилство, бидејќи тоа се случува постепено и често е прикриено како „грижа“, „контрола од љубов“ или „љубомора“.
Причините поради кои жртвите молчат речиси секогаш се исти: страв од одмазда, финансиска зависност, чувство на срам или вина, како и недоверба во институциите. Токму оваа комбинација на фактори го одржува насилството скриено зад затворени врати.
Зошто ODEI може да биде дел од решението
Еден од концептите што сè почесто се споменува во превенцијата на насилството е ODEI — кратенка од англиските зборови Opportunity, Diversity, Equity and Inclusion (можности, различност, еднаквост и инклузија). Овој пристап денес се применува во институции и организации ширум светот со цел да се создадат пофер и поинклузивни општества, во кои сите луѓе имаат еднаков пристап до права, заштита и поддршка. Opportunity, Diversity, Equity and Inclusion (mundësi, diversitet, barazi dhe përfshirje). Kjo qasje përdoret sot nga institucione dhe organizata në mbarë botën për të ndërtuar shoqëri më të drejta dhe më përfshirëse, ku të gjithë njerëzit kanë qasje të barabartë në të drejta, mbrojtje dhe mbështetje.
Во контекст на семејното насилство, принципите на ODEI значат неколку важни работи. Прво, различноста потсетува дека насилството може да се случи во секое семејство, без разлика на образованието, социјалниот статус или културната припадност. Второ, еднаквоста подразбира дека секоја жртва треба да има реален и фер пристап до заштита, институционална помош и правна поддршка. Трето, инклузијата значи создавање средина во која жртвите се охрабруваат да зборуваат и да побараат помош, без страв од осуда или маргинализација.
Кога овие принципи недостасуваат, насилството лесно се нормализира. Се создава култура на молк, случаите остануваат непријавени, а жртвите се изолираат. Со текот на времето, насилните модели се повторуваат и се пренесуваат од генерација на генерација.
Како се дојде до наодите
Ова истражување се темели на анализа на институционални извештаи од Министерството за внатрешни работи и социјалните служби, достапни статистички податоци за периодот 2022–2024 година, како и информации од кризни центри, невладини организации и програми за поддршка и заштита на жртвите. Податоците беа споредени со цел да се утврдат трендови, можни несогласувања и слабости во системот.
Заклучокот е јасен: семејното насилство не е приватна работа, туку општествена одговорност. Поголемата видливост, точните податоци и примената на принципите на ODEI се прв чекор од тишина кон заштита, од молк кон правда. Борбата против семејното насилство не е само прашање на казнување на сторителите, туку и на создавање поинклузивно и поправедно општество во кое жртвите ќе се чувствуваат безбедни да зборуваат.
Автори на овој напис се студентки на Правниот факултет при Универзитетот на Југоисточна Европа во Тетово — Ива Стефановска и Бојана Велковска.
