Во општество каде „нормалноста“ се дефинира тесно и секој квир идентитет често се стигматизира или исклучува, ЛГБТИ+ лицата се соочуваат со значајни бариери во образованието, вработувањето и јавната партиципација. Во ова интервју за Молекулаќја, една социологинка од земјава, која и самата е дел од ЛГБТИ+ заедницата и која од лични причини побара нејзиното име да не биде објавено, зборува за начинот на кој општествениот притисок, институционалната дискриминација и семејното отфрлање влијаат врз нивниот живот и можности, како и за структурните и законските промени што се неопходни за изградба на поотворено и поинклузивно општество.
Како влијае општествениот и институционалниот третман кон ЛГБТИ+ лицата врз нивната социјална позиција и врз можностите за образование, вработување и јавна партиципација?
Општеството се гради врз силна поделба меѓу „нормалното“ и „девијантното“. Секој идентитет што не се вклопува во хетеронормативниот модел често се стигматизира или исклучува. Законите и институционалните практики одразуваат одредени очекувања за родот, семејството и бракот, легитимирајќи еден единствен модел на живеење. Тој модел функционира како ригиден и идеализиран нормативен идеал, кој во пракса тешко се достигнува дури и од самото хетеросексуално мнозинство.
Ова исклучување се материјализира во конкретни бариери. Во училиштата, недостатокот од застапеност и толерирањето на булинг создаваат несигурност и рано напуштање на образованието. На пазарот на трудот, стравот од дискриминација води кон криење на идентитетот, автоцензура и ограничување на можностите за кариерен напредок. Институциите често не обезбедуваат ефективна заштита, дозволувајќи дискриминацијата да се нормализира. Како резултат, се создава структурен јаз меѓу оние што се вклопуваат во нормата и оние што се сметаат за „надвор од неа“, продуцирајќи трајни нееднаквости на сите општествени нивоа.
Кои социјални ефекти ги произведуваат континуираната стигматизација, семејното отфрлање и институционалната дискриминација врз интеграцијата, социјалната мобилност и социјалниот капитал на ЛГБТИ+ лицата?
На Балканот, она што го знаеме за квир лицата често произлегува од политичка дезинформација или од биo-есенцијалистички пристапи во образованието, кои одбиваат да го гледаат човекот како социјално и политичко суштество. Во овој контекст, стигматизацијата оди рака под рака со сексизмот и мизогинијата. На општеството му се нуди крут модел за тоа што значи „вистински маж“ и „вистинска жена“, придружен со листа на очекувани карактеристики и стандарди. Кога тие стандарди не се исполнуваат, поединецот се соочува со тешкотии во интеграцијата – без оглед на сексуалната ориентација.
Оваа поедноставена динамика на „сините момчиња, розовите девојчиња“ создава континуирани механизми на етикетирање (label theory), ограничувајќи го социјалното и семејното прифаќање. Како последица, поединците остануваат без емоционална и економска поддршка во клучни фази од нивниот развој и влегуваат во зрелоста во ранлива и незаштитена позиција. Ова директно влијае врз нивната животна траекторија, ограничувајќи ги можностите за градење социјален живот.
Од социолошка перспектива, кои историски, културни, религиски и политички фактори придонесуваат општествата во албанско-говорното подрачје и на Балканот да останат поотпорни кон сексуалната и родовата разновидност?
Дискриминацијата не е индивидуална карактеристика, туку системски феномен. Луѓето не се раѓаат со омраза кон различното; тие ставови се учат и се зајакнуваат преку медиумите, политиката и верските институции. Тие постојат во дискурсот долго пред да се појават во законите или јавните политики.
Албанско-говорните и балканските општества, кои произлегуваат од долги периоди на конфликти и политичка несигурност, често остануваат во состојба на одбранбен конзервативизам, плашејќи се од сè што е ново или различно. Во таков контекст, сексуалната и родовата разновидност не се перципираат како општествена реалност, туку како закана за традиционалните структури и за нуклеарното семејство.
Друг фактор е недостигот од социјални научни истражувања и начинот на кој се третираат општествените науки во овие земји. Начинот на кој едно општество инвестира – или не инвестира – во социјалната анализа и јавниот дискурс покажува и како ги позиционира маргинализираните заедници во релацијата закон–институции–индивидуа. Она што го знаеме за квир лицата често се темели на недоволно проверени „биолошки факти“ или на селективна стигматизација преземена од западните медиуми. Не се истражуваат искуствата, животите и динамиките што влијаат врз ЛГБТИ+ идентитетите кај нас. Без јасна едукација за идентитетот, вредностите и политиката на признавање, општеството останува нејасно во својот став кон квир лицата, жените и етничките малцинства, создавајќи континуиран отпор кон промената.
Како влијае општествениот притисок за конформизам и криење на идентитетот врз формирањето на социјалниот идентитет и врз семејните, заедничките и професионалните односи на ЛГБТИ+ лицата?
Кога општеството испраќа порака дека одреден идентитет е неприфатлив, многу квир лица или не успеваат јасно да ја артикулираат својата припадност, или се принудени да ја кријат со години. Во некои случаи, притисокот е толку силен што поединецот го негира сопствениот идентитет за да преживее социјално.
Овој притисок често доведува и до желба за миграција, особено кај младите квир лица, кои бараат општества каде постои поголема усогласеност меѓу законот и секојдневниот живот. Миграцијата станува не само економски избор, туку стратегија за безбедност и достоинство.
На семејно ниво, традиционалното семејство – кое во теорија треба да биде безбеден простор – може да се претвори во извор на ризик. Криењето, стравот од откривање и конфликтите околу „честа“ создаваат тензии меѓу членовите на семејството и, во екстремни случаи, ја загрозуваат физичката и емоционалната безбедност на поединецот.
На социјално и професионално ниво, квир лицата често се принудени да градат мрежи во тајност или исклучиво онлајн. Оваа социјална изолација влијае и врз пристапот до информации – на пример, недостигот од едукација за сексуално здравје, безбедни практики и неможноста да се побара здравствена или социјална помош го зголемува ризикот во нивниот живот. Кога идентитетот мора да се крие, и барањето помош станува потешко.
Каква улога може да има професионалната психолошка и социјална поддршка во справувањето со овие општествени трауми и што треба да се промени за овие лица да се чувствуваат побезбедно и прифатено?
Психолошката поддршка несомнено би била значајна; секоја форма на терапија или професионално советување може да им помогне на поединците да ја процесираат траумата од отфрлање, страв и стигматизација. Но можеби уште поитно од тоа е создавањето безбедни простори во општеството – простори каде безбедноста и заштитата не се условени, туку гарантирани. Во моментов живееме во реалност каде квир лицата се физички небезбедни, ризикуваат да бидат изложени против својата волја, да бидат отфрлени од семејството или заедницата, па дури и да претрпат штета.
Затоа е неопходна структурна промена. Едукацијата би била суштински чекор – не само како биолошка или психолошка информација, туку како образование за идентитетот, разновидноста и правата. Отворениот дијалог е подеднакво важен. Во нашето општество сè уште постои магла на мистерија околу квир идентитетите; многумина не разбираат што значи квир идентитет, а некои дури и не го признаваат неговото постоење. Ова незнаење ја храни стравот, а стравот го храни исклучувањето.
Кои јавни политики и структурни интервенции (во образованието, медиумите, пазарот на труд и законодавството) би имале најголемо влијание врз намалувањето на дискриминацијата кон ЛГБТИ+ лицата и градењето поинклузивна култура?
Прво и најважно, законите против дискриминација мора реално да се спроведуваат, особено во училиштата, на работното место и во процесите на вработување. Северна Македонија има ратификувано бројни конвенции и усвоено закони, често во рамки на европската интеграција, но тие често остануваат само на хартија и не се институционално имплементирани. Луѓето можат да имаат формални права, но немаат реални механизми за нивно остварување.
Во образованието, покрај едукацијата за различноста, потребна е конкретна заштита за квир младите и децата. Минимумот е обука на наставниците и училишниот кадар за справување со булингот и вознемирувањето – и за да не станат самите дел од него.
Голема улога имаат и медиумите. Често квир лицата се третираат со јазик што ги прикажува како девијација, како „проблем“, како морална закана, па дури и со тон што ги приближува до дискурсот на болест или криминал исклучиво поради нивната сексуалност. Тоа создава колективен наратив во кој квир идентитетот се претставува како нешто патолошко или опасно, а не како нормален дел од човековата разновидност.
Квир лицата отсекогаш постоеле и ќе продолжат да постојат. Колку повеќе нивниот идентитет се третира како нешто што може да се „коригира“ или да се избрише, толку повеќе општеството произведува насилство и исклучување. Дискриминацијата не постои изолирано; секоја форма на дискриминација ја потхранува другата и ја ослабува самата општествена хармонија.
