Новите технологии им овозможија на жените да раѓаат деца без да имаат партнер. Северна Македонија е една од државите со најдобро правно уредување во регионот во врска со ова прашање. Она што и денес останува спорно е фактот дека овој метод ги предизвикува традиционалните начини на создавање семејство. За правниот и практичниот аспект разговаравме со Арта Меро, професорка на Правниот факултет при Универзитетот на Југоисточна Европа.
Како е уредена асистираната репродукција во нашето законодавство, дали постојат правни празнини и кои измени би го подобриле уредувањето на оваа област?
Асистираната репродукција во РСМ е уредена со Законот за биомедицинско потпомогнато оплодување (ЗБПО) од 2008 година, со измените и дополнувањата од 2014 година, со кои детално се уредува и постапката на сурогат мајчинство. Овој закон го уредува правото на биомедицинско потпомогнато оплодување; условите за остварување на ова право; безбедноста на донирањето; безбедноста, тестирањето, обработката, чувањето, дистрибуцијата и примената на клетките при спроведувањето на биомедицинско потпомогнато оплодување; правата и обврските на пациентот; здравствените работници и здравствените установи; условите за спроведување на биомедицинско потпомогнато оплодување, како и надзорот. Методите што се уредуваат според Законот за БПО се: ин витро оплодувањето (IVF), постхуманата репродукција, правото на невенчаната жена да основа семејство преку донирана сперма и сурогат мајчинството.
Некои од правните празнини во Законот за БПО:
За разлика од брачните другари, проблемите настануваат кога како корисници на БПО се јавуваат вонбрачните партнери. Според Законот за семејството, животната заедница на маж и жена која не е заснована во согласност со одредбите на Законот за семејството (вонбрачна заедница) и која траела најмалку една година, е изедначена со брачната заедница во поглед на правото на меѓусебно издржување и на имотот стекнат во текот на траењето на таа заедница (член 13). Имајќи предвид дека концептот на „нерегистрираната“ вонбрачна заедница е прифатен во семејното законодавство, во судската практика се јавува проблемот со докажувањето на постоењето и траењето на вонбрачната заедница. Медицинските установи во РСМ што спроведуваат биомедицинско потпомогнато оплодување немаат никаков начин да проверат дали навистина постои вонбрачна заедница меѓу мажот и жената што бараат да се спроведе биомедицинско потпомогнато оплодување.
Законот за БПО ѝ дозволува на невенчана (самохрана) жена, која не е во брак и нема вонбрачен партнер, да поднесе барање за биомедицинско потпомогнато оплодување. Како резултат на ова оплодување, детето што ќе се роди нема да има познат татко, бидејќи одредбите на Законот за семејството за утврдување на татковството не се однесуваат на биомедицинското потпомогнато оплодување, кај кое донаторот е анонимен. Ова решение, кое во крајна линија води до тоа дете зачнато со биомедицинско потпомогнато оплодување да нема татко, е во спротивност со најважниот меѓународен документ што ги уредува и ги штити правата на децата — Конвенцијата на ОН за правата на детето, ратификувана и од РМ.
Да се воведе старосна граница (заснована на медицинските и научните сознанија) до која жените би можеле да поднесуваат барање како корисници на постапката за БПО.
Пример: во Србија „забрането е користење на БПО од жена која според возраста или општата здравствена состојба не е способна да роди, односно која е на возраст што не е соодветна за раѓање“.
Во моментот, децата родени преку некој од методите на асистирана репродукција немаат право да го дознаат своето генетско потекло. Концептот за отворен идентитет во областа на репродукцијата треба да биде вграден во Законот за семејството и во Законот за биомедицинско потпомогнато оплодување.
Чинот на асистирано оплодување (асистирана репродукција) треба да воведе перспектива на правата на децата и да го промовира нивниот најдобар интерес пред интересите и желбите на донаторите и родителите.
Информациите за идентитетот и генетското потекло се основни права кои не го загрозуваат правното родителство. Според ЗБПО, детето родено преку оплодување со донирани полови клетки или ембриони, доколку наполнило 18 години и е способно за расудување, може — но само од оправдани медицински причини и со претходна дозвола од Државната комисија — да побара увид во податоците за здравствената состојба на донаторот или донаторите во Државниот регистар за БПО.
Според Законот за БПО, сурогат мајчинството може да се користи како алтернатива за засновање родителство само од брачните другари. Ова решение претставува дискриминација кон вонбрачните партнери, која тешко може да се оправда и да се прифати, ако се земе предвид дека во нашето семејно право вонбрачната заедница е изедначена со бракот во многу аспекти, а и во самиот Закон за БПО вонбрачните партнери можат да бидат корисници на сите други методи на асистирана репродукција освен сурогат мајчинството. Во овој случај имаме целосно нелогична ситуација во самиот Закон за БПО, според кој вонбрачните партнери можат да бидат корисници на сите постапки на биомедицинско потпомогнато оплодување, вклучително и постхуманата репродукција, но во овој случај се исклучени од можноста за сурогат мајчинство.
Ова законско ограничување нема никакво логично и разумно оправдување, освен можеби идеолошкото определување дека бракот треба да се заштити, што дојде до израз со предложените измени на Уставот, во кои бракот се дефинираше како заедница на еден маж и една жена.
Но, да се ограничи правото на репродукција на еден маж и една жена само затоа што не се во брак е во спротивност со решенијата дадени во сите други случаи на биомедицинско потпомогнато оплодување што ги уредува Законот за БПО и не одговара на едно современо демократско општество.
Како се утврдува правното родителство во случаите на асистирана репродукција, особено во ситуации како сурогат мајчинството?
Донаторите на полови клетки и ембриони немаат родителски права и обврски кон детето зачнато со користење на нивните полови клетки преку постапките на БПО. Детето, без оглед на генетското потекло, во матичната книга на родените се запишува како дете на родителите што ќе се грижат за него.
Во случај на сурогат мајчинство: Според правото на РСМ, сурогат мајката нема родителски права и обврски кон детето, односно децата што ќе ги роди за брачните другари. Дадената изјава за согласност за спроведување на постапката за БПО со носителка на бременоста има правно значење на изјава за откажување од прифаќање на мајчинството по раѓањето на детето, односно децата. Сурогат мајката не се смета за мајка на родените деца.
Како родители, по раѓањето на детето од жена носителка, во матичната книга на родените се запишуваат брачните другари на чие барање е иницирана постапката за БПО со носителка на бременоста.
Органот надлежен за водење на матичните книги на родените ги запишува како родители брачните другари на чие барање е иницирана постапката за БПО со носителка на бременоста, врз основа на потврда издадена од Министерството за здравство.
Податоците за сурогат мајката и за начинот на кој тоа дете е зачнато и родено можат да му се откријат на детето родено преку БПО со носителка на бременоста по наполнети 5 години возраст.
Како се гарантираат правата и најдобриот интерес на детето родено преку техниките на асистирана репродукција, вклучително и правото да го дознае биолошкото потекло?
Правото на детето на личен идентитет се однесува на сознанието кои се неговите биолошки родители и на правото да воспостави и да одржува лични односи, доколку и двете страни покажат интерес за тоа.
Почитувањето на правата на децата исполнува и едно од барањата на семејното право — почитувањето на човечкото достоинство.
Концептот на идентитет се толкува од повеќе аспекти: правен, личен, психолошки и социолошки, за кои секако се даваат специфични дефиниции.
Правото да се дознае генетското потекло претставува важен елемент во определувањето на идентитетот на едно лице, кое има право да добие релевантни информации за да ја утврди вистината за идентитетот на своите родители. Правото да се дознае потеклото е во зависност од правото да се дознае начинот на зачнувањето.
Треба да постои задолжителен механизам за откривање на информациите, како на пример: запишување на идентитетот на донаторот во матичните книги на родените, формално поврзување на информацијата со матичните книги на родените, па дури и задолжителни ДНК-тестови.
Тајноста, од друга страна, може да ја спречи комуникацијата меѓу родителите и децата и да создаде непријателски односи на омраза, вина и недоверба.
Покрај правото на детето да го дознае своето потекло, се поставува и прашањето за анонимноста на донаторот во случај на алогено оплодување. Судирот меѓу овие две права секогаш отвора дискусии и во областа на хармонизацијата на законите.
Аргументите дека правото на детето да го дознае своето потекло треба да преовлада над интересите на донаторите и на правните родители:
- Промовирање на еднаквоста на сите деца, без дискриминација во однос на природата на нивното зачнување и репродуктивниот избор на нивните родители;
- Промовирање на најдобриот интерес на детето поради суштинските медицински информации за наследните и генетските болести;
- Преовладување на правото на личен идентитет — како сложена конструкција во контекст на семејниот живот, родителските и роднинските односи — над желбите на анонимните донатори и на родителите што претендираат на ексклузивитет на своето родителство;
- Преовладување на концептот што ги третира децата како активни субјекти и ги вреднува како важни нивните ставови за прашањата што ги засегаат, наспроти родителскиот пристап при кој родителите однапред одлучуваат во име на децата;
- Важноста од познавањето на генетските врски, што може да ги спречи инцестуозните односи со роднините со кои децата имаат крвно сродство, нешто што би можело да ги зголеми шансите потомците да бидат засегнати од рецесивни гени или штетни мутации;
- Психолошката сигурност на децата, донаторите и правните родители, како олеснување од стравот поврзан со чувањето тајни.
Кои се правните и практичните ризици што настануваат при спроведувањето на асистираната репродукција во практиката и како можат тие да се решат?
Брзиот развој на репродуктивната медицина овозможува биомедицинското потпомогнато оплодување да стане „рутинска постапка за пружање помош на неплодните парови во европските земји“.
Сериозните дилеми на кои законодавците треба да најдат одговор се прашањата поврзани со: анонимноста на дарителите/донаторите на репродуктивен материјал, заштитата на правата на лицата што се корисници на биомедицинско потпомогнато оплодување,
уредувањето на правниот статус на децата родени преку методите на новите технологии за асистирана репродукција, заштитата на родителските права, регулирањето на судирите што произлегуваат од правото на детето да ги дознае своите биолошки родители и од правото на анонимност на донаторот, уредувањето на можноста за изведување научни експерименти со човечки ембриони, потребата да се спречи комерцијализацијата на репродуктивниот процес и голем број други прашања.
Како влијае асистираната репродукција врз традиционалните општества и дали се забележува поголемо прифаќање на овие методи, или сè уште постои воздржаност кон нив?
Во сите европски земји, вклучително и РСМ, се случуваат длабоки трансформации во семејната структура: бројот на браковите се намалува; разводите драматично растат; еднородителските и реконституираните семејства се зголемуваат; вонбрачните заедници и децата родени вон брак се множат; наталитетот значително опаѓа.
Традиционалниот модел на семејство (татко + мајка + дете во брак) повеќе не е доминантен модел. Плурализмот на семејните форми станува не само општествена реалност, туку сè повеќе и правна реалност. Постои сè поголема тенденција на прифаќање на БПО и на новите репродуктивни методи и во традиционалните општества, но воздржаноста сè уште постои, особено кон: невенчаната жена како корисник на БПО; сурогат мајчинството; користењето на донирани генетски материјали.
Самиот закон ја одразува оваа напнатост, дозволувајќи ѝ на невенчаната жена да поднесе барање, но ограничувајќи го сурогат мајчинството само за брачните парови, со што се дискриминираат вонбрачните партнери, како и самохраните мажи. Ова јасно покажува дека законодавецот постепено одговара на општествените трансформации, но претпазливо и одржувајќи рамнотежа меѓу традиционалните вредности и индивидуалните права, особено репродуктивната слобода.
