Во Северна Македонија, родово базираното насилство и семејното насилство остануваат сериозни општествени предизвици. Главните проблеми се поврзани со примената на законите, недостигот од реална поддршка за жртвите и нееднаквостите со кои се соочуваат жените од маргинализираните заедници. Голем број случаи остануваат непријавени или не се процесуираат до крај, оставајќи ги жртвите изложени на повторено насилство и сериозни последици. За овие и многу други прашања, Mollekuqja разговараше со Блерта Ахмеди, професорка по Кривично право на Универзитетот на Југоисточна Европа.
Од ваша перспектива, во колкава мера актуелната законска регулатива во Северна Македонија е усогласена со меѓународните стандарди за спречување и санкционирање на родово базираното насилство и каде се најпроблематичните празнини?
„Северна Македонија има направено видлив напредок во нормативен аспект, особено по ратификацијата на Истанбулската конвенција и донесувањето на Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство, како и преку усогласувањето на Кривичниот законик со барањата на оваа Конвенција. Во формална смисла, законската рамка е усогласена со меѓународните стандарди и го третира родово базираното насилство како сериозно прекршување на човековите права, предвидувајќи заштитни мерки и јасно утврдени обврски за државните институции.
Сепак, клучните празнини се појавуваат во делот на реалната поддршка што им се обезбедува на жртвите. Еден од најсериозните недостатоци останува недостигот од социјална и економска поддршка за жртвите на семејно насилство, кои во најголем број случаи се жени. Многу од нив потекнуваат од маргинализирани групи или имаат низок социо-економски статус и се финансиски зависни од сторителот, што значително го отежнува нивното напуштање на насилната врска.
На жртвите им е потребна конкретна финансиска поддршка, безбедно сместување, помош за грижа за децата и реални можности за економска независност. Недостигот од овие механизми доведува до тоа голем број случаи на насилство да не бидат пријавени, не поради недостаток на волја, туку поради неможноста жртвите самостојно да обезбедат егзистенција. Како последица, се создава висок „темен број“ на неевидентирани случаи, како и „сив број“ на пријавени случаи кои не се процесуираат и не се расчистуваат до крај од надлежните институции. Во таа смисла, усогласеноста со меѓународните стандарди често останува формална доколку не е проследена со ефективна социјална и економска поддршка за жртвите.“
Дали имаме проблем со самата законска норма или со нејзината примена од страна на полицијата, обвинителството и судовите? Кој ја носи главната одговорност?
„Воопшто земено, законската рамка што го регулира семејното и родово базираното насилство е широко поставена и предвидува јасна казнена политика. Сепак, клучниот проблем на ниво на законската норма се однесува токму на уредувањето на кривичното дело Телесна повреда, кога истото е сторено како семејно насилство, родово базирано насилство или насилство врз жени, за кое кривичното гонење зависи од предлог на жртвата (КЗ, член 130). Ова законско решение ја префрла тежината на иницирање на кривичната постапка врз самата жртва и претставува сериозен недостаток кој бара ревидирање во Кривичниот законик и во соодветната процесна регулатива.
Покрај овој конкретен недостаток, Кривичниот законик широко го инкриминира семејното и родово базираното насилство преку широк спектар на кривични дела, систематизирани во рамки на делата против животот и телото, против слободите и правата на човекот и граѓанинот, како и против половата слобода и моралот. Тука спаѓаат телесната и тешката телесна повреда, прогонувањето, кривичните дела против половата слобода, како и најекстремните форми на насилство, вклучително убиство како последица на семејно насилство и убиство на жени и девојчиња како последица на родово базирано насилство (фемицид), кои се гонат по службена должност и се санкционираат со построги казни.
Според Законот за кривична постапка, кога гонењето за кривично дело зависи од предлог на оштетениот, јавниот обвинител не може да поведе кривична постапка без таков предлог (ЗКП, член 22), што се однесува токму на случаите на телесна повреда сторена како семејно или родово базирано насилство. Во практика, кога ова е оставено на волјата на жртвите, тие во најголем дел од случаите не ја иницираат постапката или се повлекуваат, поради страв, несигурност, економска зависност, одговорност за грижа за децата и недостиг на социјална и институционална поддршка. Како последица, иако полицијата ќе констатира семејно насилство и ќе го извести обвинителството, многу случаи остануваат само евидентирани, без судски епилог. Во вакви околности, кривичното гонење за телесна повреда сторена како семејно или родово базирано насилство не треба да зависи од иницијативата на жртвата, туку треба да овозможи постапување по службена должност од страна на обвинителството, паралелно со итно активирање на заштитните мерки за жртвата.“
Колку сериозно институциите ги третираат случаите на родово базирано насилство, особено кога жртвите се жени од маргинализирани заедници? Дали постои реална еднаквост пред законот или институционален селективизам?
„Во принцип, институциите се обврзани да ги третираат сите случаи на родово базирано насилство еднакво и во согласност со законот. Сепак, во практика, жените од маргинализираните заедници често се наоѓаат во понеповолна положба поради објективни фактори кои влијаат врз нивниот пристап до правда. Во многу случаи, овие жени се помалку информирани за своите права и заштитните механизми што ги нуди правниот систем, имаат поизразена економска зависност и се соочуваат со семејни и општествени притисоци кои го отежнуваат пријавувањето на насилството.
Како последица на овие околности, голем број случаи или воопшто не се пријавуваат, или не се водат до крај, што создава впечаток на нееднаквост во пристапот до правдата. Затоа, иако еднаквоста пред законот е формално загарантирана, нејзината практична реализација бара дополнителни политики и мерки за поддршка кои ќе ги земат предвид овие објективни разлики и ќе имаат за цел зајакнување на жените од маргинализираните заедници, со што заштитата од родово базирано насилство навистина ќе биде еднаква за сите.“
Во практика, колку се ефикасни законски предвидените заштитни мерки за жртвите на насилство и дали има случаи кога институционалниот неуспех ги изложил на повторено или потешко насилство, на пример поради недостиг на засолништа?
„Во нормативен аспект, законот предвидува низа заштитни мерки за жртвите на семејно и родово базирано насилство. Овие мерки се значајни и претставуваат основа на институционалниот одговор, особено во почетните фази по пријавувањето на случаите.
Сепак, во практика, ефикасноста на овие мерки е ограничена доколку не се проследени со конкретни механизми за поддршка на жртвите. Недостигот или недоволниот капацитет на засолништата, како и отсуството на одржливи програми за психолошка, финансиска и социјална поддршка, често го отежнуваат реалното отстранување на жртвите од насилните средини. Без овие форми на поддршка, жртвите остануваат изложени на повторено насилство и често се принудени да се вратат во небезбедни услови поради економска зависност и недостиг на реални алтернативи за самостојно преживување.
За жал, судската практика во нашата земја покажува дека постојат случаи кога жени издржуваат долги затворски казни за дела сторени во околности на самоодбрана или самоправда, како последица на долготрајно, систематско и непријавено насилство од страна на нивните партнери. Овие случаи често се поврзани со ситуации во кои жртвите не биле ефикасно заштитени од системот, немале пристап до механизми за поддршка и не гледале друг излез за да стават крај на физичкото и психичкото насилство врз нив. Ова претставува сериозен показател за институционален неуспех во навремено обезбедување заштита и реална поддршка за жртвите, што резултира со тешки кривично-правни последици токму за жените кои подолг период биле жртви на насилство.“
Имајќи предвид дека во одредени случаи институциите реагираат дури по јавен или медиумски притисок, дали може да се зборува за институционална култура која го минимизира родово базираното насилство и често доведува до обвинување на жртвите, и кои конкретни законски или структурни промени би биле итни?
„Во одредени случаи се создава впечаток дека институционалната реакција станува повидлива по јавен или медиумски притисок, што ја нагласува потребата од поодржлив и порамномерен пристап во постапувањето по сите случаи на родово базирано насилство. Институциите мора да постапуваат проактивно и доследно во секој случај, независно од степенот на јавна изложеност, со цел да се избегнат ситуации кои создаваат чувство на нееднаквост или несигурност кај жртвите.
Итните промени треба да бидат насочени кон зајакнување на стандардите за институционално постапување, преку јасно утврдување на обврските за постапување по службена должност, континуирани обуки за професионалците и поефикасни механизми за мониторинг и отчетност. Ваквиот пристап би придонел не само за еднаков третман на случаите, туку и за спречување на „секундарната виктимизација“, обезбедувајќи дека контактот на жртвите со државните институции нема да се претвори во дополнителен извор на стрес или обесхрабрување.“
Инаку, во Собранието на Северна Македонија е започната постапка за измени и дополнувања на Кривичниот законик, меѓу кои се предвидуваат и измени поврзани со родово базираното и семејното насилство, како и усогласување со Истанбулската конвенција.
