Негативното влијание на социјалните мрежи сè повеќе се продлабочува кај адолесцентите, додека платформи како Instagram и TikTok се претвораат во главни извори на информирање, забава и социјално поврзување за младите. Доколку во своите почетоци социјалните мрежи служеа првенствено за комуникација со врсниците и размена на идеи, денес тие ги изложуваат адолесцентите на широк спектар содржини кои често имаат директно негативно влијание врз нивното ментално здравје.
Особено TikTok и Instagram промовираат содржини во кои физичкиот изглед е ставен во центарот. Користењето филтри, дигитални уредувања и нереални стандарди за убавина создава искривена реалност, во која „совршените“ тела се прикажуваат како норма. Ова поттикнува постојани споредби и ја зацврстува перцепцијата дека личната вредност е директно поврзана со надворешниот изглед.
Адолесцентите често се чувствуваат принудени да ги имитираат однесувањето, облекувањето и стилот на инфлуенсерите или на своите врсници, при што постепено го губат чувството за сопствениот, автентичен идентитет. Овој социјален притисок е придружен со несигурност, намалена самодоверба и, во одредени случаи, со сајбер-врсничко насилство и стигматизирачки коментари на интернет, кои дополнително ја влошуваат нивната емоционална состојба.
Психологинката Линдита Мустафа за Mollëkuqja вели дека социјалните мрежи се претвориле во постојано средство за споредување, особено кај адолесцентите кои се наоѓаат во чувствителна фаза на формирање на личноста. Според неа, ваквото влијание постои во сите животни фази, но кај адолесцентите има директни последици и врз менталното, и врз физичкото здравје.
„Улогата на инфлуенсерите би можела да биде многу значајна доколку тие пренесуваат вредни и реални пораки, но во трката по ‘лајкови’ на младите им се сервираат содржини кои немаат врска со реалноста – лица без акни, зголемени усни, ‘совршени’ тела и слично. Токму тоа создава внатрешен конфликт кај адолесцентите – зошто јас не изгледам вака или така, што треба да направам за да бидам како некој друг. Потоа започнуваат проблемите со менталното здравје – анксиозност, депресија, како и нарушувања во исхраната, анорексија и булимија, бидејќи се наметнуваат присилни стандарди за ‘идеално’ тело кон кои младите се стремат“, вели Мустафа.
Овие наоди се поткрепени и со научни истражувања. Студија објавена во списанието European Psychiatry од Универзитетот во Кембриџ покажува силна поврзаност меѓу честата употреба на социјалните мрежи и негативната телесна слика. И девојчињата и момчињата адолесценти пријавиле поголемо незадоволство од сопствениот изглед, додека постојаната изложеност на визуелно ориентирани содржини се поврзува со зголемен ризик од нарушувања во исхраната, намалена самодоверба и повисоки нивоа на анксиозност и депресија. Социјалното споредување и потребата за прифаќање од врсниците играат клучна улога во формирањето на самоперцепцијата.
Според Мустафа, стигматизацијата често се нормализира меѓу адолесцентите.
„Младите меѓусебно си упатуваат навредливи прекари и тврдат дека тоа не ги повредува, сметајќи го за дел од социјалната интеракција. Дури и критичките коментари или потсмевот поврзани со изгледот – како ‘зошто не се грижиш повеќе за себе?’, ‘зошто не користиш шминка?’, ‘зошто не држиш диета?’ или ‘зошто не си ги средиш трепките?’ – често се доживуваат како ‘совет за добро’. Овој јазик се интернализира, па младите почнуваат да веруваат дека човечката вредност се мери исклучиво преку естетиката. Така почнуваат да се гледаат себеси низ критички очи – дури ме прашуваат и ChatGPT за комбинации на бои за коса или за шминка. Имав пациенти кои никогаш не ја ваделе капата, бидејќи сметале дека нивната коса е ‘лоша’“, објаснува таа.
Мустафа додава дека во одредени случаи влијанието на мислењето на другите е толку силно што адолесцентите не излегуваат без шминка или одбиваат да се фотографираат без филтри. Ова создава социјална анксиозност, за чие надминување е потребна долготрајна работа и професионална поддршка.
„Во најголем дел од случаите работам со пациенти со нарушувања во исхраната, а во позадина речиси секогаш се присутни социјалните мрежи кои агресивно ги наметнуваат ‘идеалните’ трендови на убавина. Младите се стремат кон идеална тежина, идеална убавина, па дури ме прашуваат и за ‘идеална’ висина. Има и случаи на емоционално прејадување, по што самите предизвикуваат повраќање, или пак јадат пред семејството под притисок, а потоа повраќаат за да не се здебелат. Ова има сериозно негативно влијание врз менталното здравје – булимијата и анорексијата се тешки нарушувања кои често бараат долготраен третман, а понекогаш и хоспитализација“, нагласува таа.
Во овој контекст, Мустафа ја истакнува важноста од подигање на свеста кај младите и родителите за ограничување на прекумерната употреба на технологијата. Родителскиот надзор, особено во предадолесцентската возраст, отворената комуникација и поминувањето квалитетно време со децата се сметаат за клучни во превенцијата на негативните влијанија.
Истовремено, таа ја нагласува потребата од полесен и небирократски пристап до услугите за ментално здравје, како и значењето на медиумската писменост, со цел децата и младите да научат да разликуваат реални од манипулирани содржини – вклучувајќи филтри, вештачка интелигенција и лажни вести.
